Recital solowy
Pełna odpowiedzialność za formę, barwę, retorykę, rejestrację i dramaturgię całego programu. Instrument oraz akustyka stają się równorzędnymi partnerami interpretacji.
Koncerty
Scena jako miejsce spotkania muzyki, ludzi i historii
Recital solowy, kameralny dialog, basso continuo w orkiestrze, koncert kościelny, audycja radiowa albo wydarzenie przywołujące kulturę XVIII wieku — każda forma wymaga innego rodzaju obecności. Łączy je odpowiedzialność za dźwięk, formę i żywy kontakt z publicznością.
Recitale klawesynoweKameralistykaBasso continuoOrkiestryOrganyKoncerty edukacyjneProjekty historyczne
Koncert nie jest odtworzeniem gotowego przedmiotu. Jest chwilą, w której zapis, instrument, przestrzeń i publiczność zaczynają oddychać wspólnie.
Żywe wykonanie
Każda sala zmienia sposób słuchania i sposób opowiadania muzyki
Partytura pozostaje ta sama, ale koncert nigdy nie powtarza się dokładnie. Inny instrument, pogłos, temperatura, ustawienie zespołu i skupienie publiczności wpływają na proporcje oraz czas. Klawesyn w kameralnej sali może przemawiać najdrobniejszą różnicą artykulacji; w dużym wnętrzu kościelnym wymaga większej dyscypliny faktury i uważnego gospodarowania rezonansem.
Edyta Środa koncertowała jako solistka, kameralistka, continuistka i członkini orkiestr w Polsce, Niemczech, Austrii, Holandii, Francji, Portugalii oraz Hiszpanii. Jej repertuar obejmuje muzykę od XVI do XVIII wieku: utwory solowe, sonaty i suity, koncerty barokowe i klasyczne, muzykę wokalno-instrumentalną oraz dzieła oratoryjne.
W recitalu sama buduje całą dramaturgię: kolejność utworów, różnicę charakterów, napięcie pomiędzy częściami i moment ciszy po ostatnim akordzie. Nie wystarcza zagrać każdy utwór osobno. Program powinien mieć własną architekturę i prowadzić słuchacza przez zmieniające się języki epok, szkół narodowych oraz instrumentów.
Kameralistyka zmienia punkt ciężkości. Własna koncepcja musi pozostać wyraźna, ale nie może uniemożliwiać dialogu. Continuista słucha harmonii, rytmu i oddechu partnerów jednocześnie; buduje fundament bez zasłaniania głosu lub instrumentu solowego. W orkiestrze klawesyn bywa widoczny mniej niż skrzypce, lecz jego puls i prowadzenie harmonii wpływają na spójność całego zespołu.
Koncerty organowe i kościelne przynoszą jeszcze inną relację z przestrzenią. Dźwięk pozostaje w architekturze dłużej, a odległość pomiędzy wykonawcą i słuchaczem może być większa. Edyta wykorzystywała organy zarówno w działalności liturgicznej, jak i podczas wydarzeń koncertowych i orkiestrowych.
W projektach historycznych dochodzą słowo, taniec, kostium i obyczaj. Nie mają przykrywać muzyki dekoracją, lecz pomóc publiczności zrozumieć świat, w którym dana forma taneczna, gest lub instrument posiadały naturalny kontekst. Taki koncert staje się spotkaniem ze sztuką i kulturą epoki — bez udawania, że współczesny odbiorca musi pozostawić własną wrażliwość przed wejściem do sali.
Wiele sposobów obecności na scenie
Od samotnej klawiatury do wielkiej formy wokalno-instrumentalnej
Kameralistyka
Dialog ze śpiewem, skrzypcami barokowymi, wiolonczelą, obojem, fletem i innymi instrumentami. Wspólny puls nie oznacza rezygnacji z indywidualnego głosu.
Basso continuo
Realizacja harmonii w czasie rzeczywistym, reagowanie na solistę oraz budowanie fundamentu zespołu. Sztuka aktywnej obecności, której wartość nie zależy od bycia na pierwszym planie.
Orkiestra i oratorium
Praca w większej architekturze: świadomość partytury, relacji z dyrygentem, sekcją smyczkową, chórem i solistami oraz proporcji odpowiednich dla konkretnej sali.
Organy i przestrzeń sakralna
Koncerty kościelne, wykonania liturgiczne i udział w programach orkiestrowych. Instrument związany z architekturą wymaga szczególnego słuchania czasu i rezonansu.
Koncert z opowieścią
Programy edukacyjne i historyczne łączące wykonanie z komentarzem, tańcem, strojem oraz prezentacją klawesynu. Wiedza ma otwierać słuch, nie zastępować muzyki.
Archiwum filmowe · 8 czerwca 2019
Koncert z królem Janem III Sobieskim
Czerwony klawesyn, historyczne kostiumy i obecność postaci króla tworzą ramę dla muzycznego spotkania z kulturą dawnej Rzeczypospolitej. Tytuł tej części archiwum jest roboczy; dokładną nazwę wydarzenia, miejsce i pełny program dopiszemy na podstawie afisza albo zapisu organizatora.
Materiały pozostają świadectwem wykonania, ale również sposobu budowania kontaktu z publicznością. Edyta nie ogranicza się do gry przy instrumencie. Prowadzi słuchacza pomiędzy dźwiękiem a historyczną opowieścią, pokazując klawesyn jako część żywego świata kultury, nie samotny eksponat ustawiony w sali.
00:40 · klawesyn
Przy czerwonym klawesynie
00:19 · scena
Muzyka i historyczna opowieść
01:41 · klawesyn
Dłuższy fragment występu
SWR · Musikalischer Adventskalender · 2006
Adwentowy koncert w archiwum SWR
W telewizyjnym materiale SWR Edyta Środa gra na klawesynie z zespołem La Banda Palatina pod kierunkiem Egberta Lewarka. Program obejmował utwór G.F. Händla: Angloise – Duetto – Gigue z Koncertu D-dur HWV Anh. B. Zachowany film pozwala zobaczyć i usłyszeć relację klawesynu z pozostałymi muzykami, a nie tylko przeczytać o dawnym występie.
Poniżej publikujemy wybrany fragment odrestaurowanego technicznie nagrania. Historyczne źródło pozostaje bez zmian; kopia internetowa jest lżejsza i dostosowana do oglądania na stronie.
01:30 · SWR · 2006
Koncert adwentowy — fragment
La Banda Palatina, Egbert Lewark i Edyta Środa przy klawesynie.
Archiwum filmowe
Posłuchaj i zobacz różne oblicza klawiatury
Dwa klawesyny, występ solowy, organy i virginał. To krótkie wycinki zachowanych nagrań; niektóre szczegóły repertuaru i miejsca wymagają jeszcze opisu na podstawie dokumentów koncertowych.
01:04 · dwa klawesyny
Dialog dwóch instrumentów — I
01:06 · dwa klawesyny
Dialog dwóch instrumentów — II
00:25 · klawesyn
Klawesyn — archiwalny fragment
Kamera pozwala śledzić gest i pracę rąk przy instrumencie.
01:00 · organy
Przy kontuarze organowym
Inny instrument, inna przestrzeń i sposób prowadzenia frazy.
00:40 · wirginał
Przy wirginale
Bliski kadr instrumentu i jego charakterystycznej klawiatury.
Więcej materiałów filmowych znajdziesz w archiwum Media, a wybrane nagrania audio na stronie Muzyka.
W zespołach i orkiestrach
Klawesyn jest centrum harmonii, nawet jeśli nie stoi w centrum sceny
Edyta współpracowała z licznymi orkiestrami, chórami i zespołami muzyki dawnej. Wśród nich znajdują się Schleswig-Holstein Orchester, Vocalensemble Rastatt, Consortium Jagiellonicum, Forum Sinfonia, orkiestra Internationale Händel-Akademie Karlsruhe, Camerata Bonn, Ensemble für Alte Musik Karlsruhe, La Banda Palatina, Con Voce Festiva Ensemble oraz Kurpfälzisches Kammerorchester Mannheim.
Każdy skład wymagał odmiennego sposobu działania. W kameralnym zespole decyzje powstają w bezpośredniej wymianie między muzykami. W orkiestrze trzeba zachować czytelność wobec większej masy brzmienia i pozostawać w stałym kontakcie z dyrygentem. W dziele chóralno-orkiestrowym klawesynista wspiera harmonię, tekst i rytm, nie tracąc z pola słyszenia długiej formy.
Doświadczenie to łączy się z osobnymi studiami kameralistyki klawesynowej oraz praktyką basso continuo rozwijaną w Karlsruhe i podczas międzynarodowych akademii. Nie jest dodatkiem do solowej specjalizacji. Stanowi samodzielny, wymagający nurt wykonawstwa. Poznaj zespoły i artystów, z którymi pracowała Edyta →
Wybrane ślady z obszernego archiwum
Koncerty, projekty i nagrania — historia zapisana w programach
W archiwum Edyty zachowały się programy, zaproszenia, fotografie, notatki, recenzje oraz nagrania. Poniższa chronologia nie zamyka listy wydarzeń. Jest pierwszą mapą, którą będziemy stopniowo uzupełniać bez usuwania starszych materiałów.
- 1998–2000
Kraków — studia, egzaminy otwarte i recital klawesynowy
Zachowane materiały dokumentują otwarty egzamin klawesynowy i egzamin zespołów muzyki dawnej z 2 lutego 1998 roku oraz recital Edyty w Krakowie 21 grudnia 2000 roku. To okres intensywnej pracy w klasie prof. Elżbiety Stefańskiej, poprzedzający dyplom klawesynowy z wyróżnieniem.
- 2001
„Edyta Środa und ihre Gäste” i początek okresu Karlsruhe
Programy oraz zaproszenia z czerwca 2001 roku pokazują Edytę nie tylko jako solistkę, ale także jako artystkę budującą wieczór wspólnie z zaproszonymi muzykami. W tym samym czasie rozwijała praktykę orkiestrową podczas Internationale Händel-Akademie Karlsruhe.
- 2002
La Fiamma, Bretten i niemieckie sceny muzyki dawnej
24 października 2002 roku zachowany program dokumentuje koncert zespołu La Fiamma w Stiftskirche w Bretten. Edyta była klawesynistką i jedną z osób prowadzących międzynarodową formację związaną ze środowiskiem Hochschule für Musik Karlsruhe. Archiwum obejmuje także program „Barock-Abend” z grudnia tego roku. Więcej o La Fiamma →
- 2003
Finał Biagio-Marini-Wettbewerb, Radom i szerokie spektrum baroku
W maju La Fiamma znalazła się w finale konkursu Biagio Mariniego. Zespół wystąpił także podczas Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Dawnej w Radomiu. Programy z Bad Wildbad, Bruchsaler Barocktage, cyklu „Spektrum des Barock” i koncertów kameralnych pokazują intensywność tego okresu oraz różnorodność obsad.
- 2004
SWR2, Krebs i Kurpfälzisches Kammerorchester
29 marca SWR2 wyemitowało w audycji „Thema Musik: Aus den SWR-Produktionsstudios” Koncert a-moll na dwa klawesyny Johanna Ludwiga Krebsa w wykonaniu Edyty Środy i Wilke Lahmanna. W grudniu powstało nagranie z Kurpfälzisches Kammerorchester Mannheim. Zachowany program audycji SWR2 pozwala prześledzić radiowy kontekst tego wykonania.
- 2005
Od „Bach entdecken” po wielkie formy wokalno-instrumentalne
Archiwum zawiera programy licznych wydarzeń w Schloss Gottesaue oraz innych salach Karlsruhe: „Bach entdecken”, recitale kameralne, koncerty klawesynowe i prezentacje muzyki XVIII wieku. 30 sierpnia Edyta wystąpiła podczas otwarcia wystawy „Illustre Gäste” w Badische Landesbibliothek. 27 listopada uczestniczyła w nagraniu „Glorii” D-dur Antonia Vivaldiego i „Nelson-Messe” d-moll Josepha Haydna w Augustinerkirche w Landau.
- 2006–2007
SWR, koncerty kościelne, orkiestra szkolna i organy
W 2006 roku Edyta uczestniczyła w koncercie adwentowym z La Banda Palatina, utrwalonym przez SWR. Archiwum zawiera także informacje o występach w paryskich kościołach i innych koncertach w Niemczech. 27 marca 2007 roku zagrała na klawesynie i organach podczas Osterkonzert orkiestry kameralnej Europäische Schule Karlsruhe, w repertuarze obejmującym Vivaldiego, Mozarta i V Koncert brandenburski J.S. Bacha. Zachował się program tego koncertu. W listopadzie wystąpiła z Collegium Bismarckianum w Markuskirche, a w Boże Narodzenie grała na organach w kościołach St. Bonifatius oraz St. Peter und Paul w Karlsruhe.
- 2017–2022
Muzyka, taniec i kultura XVIII wieku
La Fiamma Dance, współpraca z zespołem Corona Florum i pracownia BALBASTRE stworzyły przestrzeń dla wydarzeń łączących recital, taniec dworski, choreografię, historyczny strój oraz opowieść o obyczaju. W 2019 roku Edyta zagrała podczas X Warszawskiego Pikniku Archiwalnego w Pałacu Staszica, z udziałem tancerzy dworskich.
- Od 2025
Nowe koncerty zespołowe
Współczesny rozdział obejmuje działalność Wytalentowanych MFM oraz Grupy Wokalno-Aktorskiej RETRO. Edyta odpowiada za opracowanie repertuaru, aranżacje, akompaniament, emisję, próby i prowadzenie występów. Nowe filmy oraz fotografie będą dopisywane do historii obok materiałów archiwalnych.
Zachowane programy
Dokumenty, za którymi stoją konkretne występy
Program z Bretten, festiwal w Radomiu, ramówka SWR2 i koncert orkiestry szkolnej w Karlsruhe dopełniają filmowe fragmenty. Kliknij miniaturę, aby otworzyć przygotowaną kopię dokumentu; oryginały pozostają w archiwum Edyty.
Zanim zabrzmi pierwszy dźwięk
Koncert zaczyna się na długo przed wejściem publiczności
W przypadku klawesynu przygotowanie nie kończy się na przywiezieniu nut i zajęciu miejsca przy instrumencie. Każdy egzemplarz ma własny opór klawiatury, punkt szarpnięcia, długość wybrzmienia i równowagę rejestrów. Pierwszy kontakt z instrumentem jest rozpoznaniem: jak odpowiada na artykulację, w którym rejestrze zachowuje czytelność i jak jego barwa łączy się z akustyką sali.
Znaczenie ma stan mechanizmu i stroju. Skoczki, plektrony, tłumiki i struny muszą działać pewnie, a instrument reaguje na temperaturę oraz wilgotność. Wybór stroju i temperacji powinien odpowiadać repertuarowi oraz pozostałym instrumentom. W dużym projekcie orkiestrowym przygotowanie wymaga także uzgodnienia wysokości stroju, ustawienia klawesynu i możliwości kontaktu wzrokowego z dyrygentem.
Następny poziom dotyczy partytury. Solista planuje dramaturgię całego recitalu, continuista przygotowuje możliwe realizacje harmonii, a kameralista rozpoznaje miejsca, w których powinien prowadzić, odpowiadać albo ustąpić. Ostateczne decyzje powstają podczas próby, gdy zapis spotyka się z konkretnym głosem, smyczkiem, oddechem i przestrzenią.
W projekcie z komentarzem lub elementami historycznymi dochodzi rytm całego wydarzenia. Trzeba ustalić, kiedy słowo przygotowuje słuchanie, ile czasu potrzebuje zmiana ustawienia, jak przejść od prezentacji mechanizmu do utworu i w którym momencie pojawienie się postaci lub tańca wzmacnia dramaturgię zamiast ją rozpraszać.
Koncentracja przed występem polega więc nie na odcięciu się od wszystkich okoliczności, lecz na ich uporządkowaniu. Instrument, nuty, kostium, światło, kolejność wejść i komunikacja z partnerami muszą przestać zajmować uwagę technicznymi pytaniami. Dopiero wtedy wykonawca może skierować ją w całości ku muzyce.
Po koncercie pozostaje pamięć chwili, ale czasem również nagranie. Mikrofon słyszy inaczej niż człowiek w sali: wyostrza mechaniczny detal, zmienia proporcję między instrumentami i nie przekazuje całej energii wspólnej obecności. Dlatego materiał archiwalny jest bezcennym świadectwem, lecz nie zastępuje koncertu. Pokazuje jeden punkt widzenia — wystarczająco ważny, aby zachować go i opisać.
Scena, instrument, przestrzeń
Artystka, instrumenty i detale wykonania
Program i dramaturgia
Dobór utworów jest pierwszą interpretacją koncertu
Program nie powinien być przypadkowym zbiorem dobrze przygotowanych utworów. Kolejność zmienia sposób ich słuchania. Po rozbudowanej fudze krótka forma taneczna może zabrzmieć jak uwolnienie energii; po świetlistym rejestrze włoskiego klawesynu ciemniejsza barwa innego instrumentu otwiera nową przestrzeń.
W koncercie monograficznym ważne staje się pokazanie wewnętrznej różnorodności języka jednego twórcy. W programie przekrojowym trzeba znaleźć relacje pomiędzy szkołami, epokami i gatunkami. Kontrast jest potrzebny, ale nie może niszczyć ciągłości. Publiczność powinna czuć zmianę rozdziału, a zarazem rozumieć, dlaczego następny utwór pojawia się właśnie teraz.
Historyczna przestrzeń może stać się częścią dramaturgii. Muzeum, biblioteka, zamek czy kościół niosą własną pamięć i własny rytm. Edyta występowała między innymi w Badisches Landesmuseum i Badische Landesbibliothek w Karlsruhe, w Schloss Gottesaue, kościołach oraz podczas wydarzeń festiwalowych i wystawienniczych.
Kiedy koncert łączy się z komentarzem, słowo powinno być precyzyjne i pozostawić muzyce pierwszeństwo. Najlepsza opowieść nie wyjaśnia słuchaczowi wszystkiego. Kieruje uwagę na wybrany szczegół: charakter tańca, mechanizm klawesynu, retoryczny gest albo związek utworu z obyczajem epoki — a potem pozwala ten szczegół usłyszeć.
Podobna odpowiedzialność dotyczy koncertu zespołowego. Tonacja, tessitura, kolejność numerów, przejścia i długość całego programu muszą uwzględniać kondycję wykonawców. Dobry plan sceniczny pozwala zachować świeżość głosów i koncentrację, a finał staje się logicznym zwieńczeniem, nie tylko ostatnim punktem listy.
Dalsze ścieżki
Od koncertu do nagrania, dokumentu i artystycznej współpracy
Film oddaje gest i energię wspólnego czasu. Program pozwala odtworzyć repertuar oraz skład wykonawców, recenzja pokazuje odbiór, a fotografia zachowuje instrument i miejsce. Razem te ślady opowiadają o drodze Edyty pełniej niż pojedyncza lista dat.
Dalej